Oai linh loài hổ trong mỹ thuật Việt Nam

Hình tượng hổ từ lâu đã xuất hiện trong văn hóa Việt, trải qua nghìn năm văn hiến, tùy vào từng diễn trình lịch sử và sự phát triển của văn hóa, ý nghĩa loài hổ sẽ khác nhau, lúc uy nghiêm, oai linh, dũng mãnh, khi hiền lành, gần gũi. Nhân dịp xuân Nhâm Dần đang đến gần, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia Việt Nam tổ chức buổi triển lãm “Hổ trong mỹ thuật cổ Việt Nam” nhằm giúp người dân hiểu rõ hơn về sự hiện diện của linh vật đặt biệt này.

Triển lãm “Hổ trong mỹ thuật cổ Việt Nam” được khai mạc vào ngày 18/01/2022 do Bảo tàng Lịch sử Quốc gia chủ trì, phối hợp cùng Khu di tích Lịch sử Đền Hùng và một số nhà sưu tập tư nhân tổ chức. Dự kiến diễn ra xuyên suốt đến ngày 31/08/2022 với trên 30 hiện vật được trưng bày gồm: tài liệu, hình ảnh và các tác phẩm nghệ thuật tạo hình hổ đặc sắc.

Đại biểu cắt băng khai mạc triển lãm

Từ hơn 2.000 năm trước, hình tượng hổ bắt đầu bước vào văn hóa Việt, hòa cùng dòng chảy mỹ thuật dân tộc hình ảnh những chú hổ oai linh được khắc họa tinh xảo trên trống đồng Đông Sơn. Lúc bấy giờ, với quan niệm hổ là loài “chúa sơn lâm” người Việt xưa kính sợ và tôn thờ sức mạnh của loài vật này. Người ta tìm thấy nhiều hình hổ săn hươu, người săn hổ trên mặt và tang trống đồng Đông Sơn ở Kai và Sangeang (Indonesia). Tại di chỉ Lãng Ngâm (Gia Bình, Bắc Ninh) phát hiện những tấm đồng trổ thủng mang hình hổ và hươu. Ngoài ra, còn có bốn khối tượng hổ cắp mồi trên nắp thạp đồng Vạn Thắng (Cẩm Xuyên, Phú Thọ); tượng hổ hổ, rắn và voi trên chuôi dao găm Đông Sơn tại di chỉ Làng Vạc (Nghệ An),…

Đến 10 thế kỷ đầu công nguyên, theo quan niệm Tứ tượng (còn gọi là Tứ linh, Tứ Thần thú): Thanh Long (phương Đông), Bạch Hổ (phương Tây), Chu Tước (Phương Nam), Huyền Vũ (Phương Bắc) hổ được xem như một thần thú bảo hộ. Các thần thú này đại diện cho 4 mùa trong năm, tương ứng những đức tính, nguyên tố tự nhiên và vị trí chòm sao trong thiên văn học thời cổ… Trong đó, hổ là một biểu tượng mang ý nghĩa tâm linh, tôn giáo, thể hiện niềm tin và sự tôn kính đối tuyệt đối của ông cha đối với loài hổ.

Tượng hổ bằng gốm Bát Tràng thời vua Hậu Lê

Giai đoạn từ thế kỷ XIII – XVIII, trong các lăng mộ thời Trần (1225 – 1400), những tượng hổ được tạo hình sinh động và khỏe khoắn thể hiện sự dũng mãnh, oai phong, đồng thời trở thành linh thú trấn yểm, bảo vệ lăng mộ xưa. Điển hình là tượng hổ tại lăng Trần Thủ Độ (Hưng Hà, Thái Bình) và lăng vua Trần Hiến Tông (Đông Triều, Quảng Ninh). Từ đây, quan niệm đặt tượng ở hai bên trục thần đạo tại các lăng mộ được ra đời. Các khu lăng mộ vua Lê ở Lam Kinh (Thanh Hoá), mộ của quan tướng thời Lê – Trịnh (thế kỷ XVII – XVIII) cũng tương tự, tượng hổ trở thành hộ môn thú giúp canh gác cửa.

Ngoài ra, từ thời nhà Trần hổ đã bắt đầu in dấu ấn trong nghệ thuật gốm Việt. Hình ảnh 3 chú hổ đuổi nhau được khắc trên các thạp gốm hoa nâu thời Trần vô cùng sinh động mang dáng vẻ dũng mãnh, uy phong. Đề tài hổ xuất hiện trên nhiều tiêu bản trang trí như bình gốm hoa lam, kendy, đĩa gốm men lam và nhiều màu, đĩa gốm hoa lam, hộp gốm hoa lam… cũng được khai quật tại Cù Lao Chàm (năm 1997 – 2000), lò gốm cổ vùng Nam Sách, Bình Giang (Hải Dương) cho thấy, bên cạnh ý nghĩa tâm linh, tôn giáo, tín ngưỡng và sùng bái, hình ảnh hổ chứa đựng sự tươi vui, sinh động.

Hình ảnh hổ tinh nghịch trên đĩa gốm Chu Đậu ở thế kỷ 15

Từ thế kỷ XVI – XVIII, hổ dần xuất hiện trong điêu khắc đình làng. Những ngôi đình cổ như Tây Đằng, Chu Quyến, Nghiêm Xá (Hà Nội), Trùng Hạ (Ninh Bình), đình Chảy (Hà Nam), Thổ Tang (Vĩnh Phúc), Hùng Lô (Phú Thọ) đều có chạm khắc hình tượng loài hổ oai linh. Tất cả đều thể hiện sự gần gũi, quen thuộc, tự do và ung dung đầy sức sống của nghệ thuật dân gian truyền thống. Bên cạnh đó, tranh dân gian Hàng Trống có bức họa “Ngũ hổ” nổi tiếng được lưu truyền qua nhiều đời, với màu sắc hài hòa, tranh hổ Hàng Trống vừa lộng lẫy uy nghi vừa độc đáo, tươi vui.

Đến thời Nguyễn (thế kỷ XIX – XX), hình tượng hổ xuất hiện đa sắc và đa dạng hơn, từ cung đình đến dân gian, từ biểu tượng tôn giáo, tín ngưỡng đến đời sống sinh hoạt hàng ngày,… góp phần tô điểm thêm nét đẹp mỹ thuật Việt Nam.

Bộ tứ thêu hình hổ ở đầu thế kỷ 20 

Trải qua mấy nghìn năm lịch sử, hình tượng hổ đã in sâu vào văn hóa người Việt, đóng góp nhiều ý nghĩa quan trọng vào tiến trình phát triển nền mỹ thuật nước nhà. Không chỉ thể hiện cảm thức thẩm mỹ của ông cha mà thông qua những tượng đá, tranh vẽ hình hổ còn phản ánh sinh động đời sống tâm linh, tôn giáo, tín ngưỡng dân gian dân tộc Việt Nam.

Ngọc Anh