Hơn 300 năm giữ lửa truyền thống ở làng nghề chiếu cói Hoài Nhơn

Sản phẩm chiếu cói ở huyện Hoài Nhơn có hai loại là chiếu trơn và chiếu hoa. Nếu như chiếu trơn được dệt từ cói trắng, mang chút gì đó mộc mạc và bình dị, thì quy trình làm chiếu hoa lại công phu hơn nhiều. Ảnh: ST

Giữ nghề từ đồng đất quê hương

Nghề dệt chiếu cói đã ăn sâu vào đời sống của người dân Hoài Nhơn Bắc và nhiều địa phương lân cận. Từ bao đời nay, chiếu cói không chỉ là vật dụng sinh hoạt quen thuộc trong mỗi gia đình mà còn là nét đẹp văn hóa, phản ánh sự gắn bó bền chặt giữa con người với thiên nhiên.

Chiếu Hoài Nhơn nổi tiếng với sự óng mượt, dẻo dai và màu sắc tươi thắm. Để có được một tấm chiếu hoàn chỉnh, người thợ phải chuẩn bị đủ các nguyên liệu như cói (hay còn gọi là lác), trân, chỉ, phẩm nhuộm, cùng khung cửi hoặc máy dệt. Trong đó, cói là nguyên liệu quan trọng nhất. Cói tốt quyết định độ bền của chiếu, còn vẻ đẹp lại phụ thuộc vào đôi bàn tay và con mắt tinh tường của người thợ dệt.

Người dân nơi đây vẫn thường nhắc nhau: “Làm chiếu không thể xem nhẹ một công đoạn nào”. Từ khâu gieo trồng, thu hoạch, phơi phóng cho đến dệt và hoàn thiện sản phẩm, tất cả đều đòi hỏi sự tỉ mỉ, cần mẫn và cái tâm của người làm nghề.

Cứ vào tháng 4 đến tháng 6 hằng năm, đồng làng lại rộn ràng bước vào mùa cói. Đây là thời điểm nắng gắt nhất của miền Trung, nhưng cũng là lúc người dân Hoài Nhơn bắt đầu công việc bận rộn nhất trong năm. Ảnh: ST

Ông Nguyễn Ngộ (62 tuổi, thôn Gia An Đông) vừa thoăn thoắt bó từng nhánh cói ngoài đồng vừa chia sẻ: “Gia đình tôi có 5 sào đất trồng cói, mỗi vụ khoảng 3 tháng là có thể thu hoạch. Nếu chăm sóc tốt, thời tiết thuận lợi thì một năm có thể thu được 2 vụ. Cói gặt về chẻ nhỏ, đem phơi khô mới bán được cho thương lái. Trung bình một sào thu được chừng 500 kg cói khô, bán khoảng 15 nghìn đồng/kg”.

Mùa thu hoạch cói gắn liền với hình ảnh những người nông dân ra đồng từ tờ mờ sáng, lưng áo ướt đẫm mồ hôi dưới nắng gắt để kịp mang cói về phơi. Những bó cói vàng óng trải dọc đường làng trở thành bức tranh quen thuộc của vùng quê Hoài Châu Bắc.

Tinh hoa trong từng tấm chiếu

Làng nghề dệt chiếu cói Hoài Nhơn có hơn 1.500 hộ dân làm nghề dệt chiếu. Ảnh: ST

Sau khi có nguyên liệu, công đoạn dệt chiếu bắt đầu. Mỗi chiếc chiếu được làm ra trải qua nhiều công đoạn, từ xử lý nguyên liệu, nhuộm màu cho đến dệt. Người thợ phải khéo léo trong từng sợi chỉ, từng nút thắt để chiếu vừa bền, vừa đẹp.

Bà Lý Thị Nhân (46 tuổi, thôn Chương Hòa) chia sẻ: “Tôi gắn bó với nghề từ khi còn nhỏ. Làm chiếu cực lắm, nhưng đã quen tay thì không bỏ được. Gia đình tôi làm quy mô nhỏ, chủ yếu thu mua cói từ các hộ rồi tự nhuộm, dệt thành chiếu. Thành phẩm làm ra đem bán lại cho thương lái để kiếm thêm thu nhập”.

Người thợ dệt Hoài Nhơn không ngừng sáng tạo, cải tiến mẫu mã để sản phẩm vừa bền chắc, vừa đẹp mắt. Ngoài chiếu trơn truyền thống, hiện nay làng nghề đã có nhiều loại chiếu phong phú như chiếu hoa râm, chiếu gấm, chiếu vảy ốc, chiếu con cờ, chiếu long phụng… Mỗi loại mang một nét đặc trưng riêng, đáp ứng thị hiếu ngày càng cao của khách hàng.

Theo UBND xã Hoài Châu Bắc (cũ), nghề dệt chiếu cói hiện tập trung chủ yếu ở 5 thôn: Gia An Đông, Gia An Nam, Gia An, Quy Thuận và Chương Hòa. Toàn xã có hơn 1.500 hộ làm nghề, trong đó gần 700 hộ sống chủ yếu bằng nghề này. Đây là con số minh chứng rõ rệt cho sức sống bền bỉ của làng nghề qua bao thế hệ.

Để có được một chiếc chiếu, người thợ dệt cần phải có cói (ở đây người dân địa phương quen gọi là lác), trân, chỉ, phẩm nhuộm và khung cửi hoặc máy dệt chiếu. Ảnh: ST

Chiếu cói Hoài Nhơn không chỉ phục vụ nhu cầu sinh hoạt trong tỉnh mà còn được thương lái đưa đi khắp Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và nhiều vùng miền khác. Sự đa dạng trong sản phẩm cùng uy tín lâu năm giúp chiếu Hoài Nhơn giữ vững chỗ đứng trên thị trường, dù phải cạnh tranh với nhiều loại chiếu công nghiệp giá rẻ.

Đặc biệt, vào năm 2018, UBND tỉnh Bình Định (cũ) đã công nhận làng nghề dệt chiếu cói Hoài Nhơn là làng nghề truyền thống. Đây không chỉ là niềm tự hào của người dân địa phương mà còn là động lực để nghề dệt chiếu tiếp tục phát triển, gắn liền với du lịch trải nghiệm trong tương lai.

Trong nhịp sống hiện đại, nhiều nghề truyền thống dần mai một, nhưng với người dân Hoài Nhơn, nghề dệt chiếu vẫn được xem là “cần câu cơm” và là di sản văn hóa cha ông để lại. Dẫu còn không ít khó khăn về thị trường, giá cả, song sự gắn bó, lòng yêu nghề của người dân nơi đây đã góp phần giữ cho tiếng khung cửi không bao giờ tắt.

Những tấm chiếu giản dị, mộc mạc, dệt từ đôi tay khéo léo của người Hoài Nhơn, không chỉ là sản phẩm phục vụ đời sống hằng ngày mà còn là kết tinh của văn hóa, lịch sử và tinh thần lao động sáng tạo. Đó là lý do mà sau hơn 300 năm, nghề dệt chiếu cói nơi đây vẫn bền bỉ tồn tại, như minh chứng cho sức sống mãnh liệt của một làng nghề truyền thống trên đất Bình Định./.